Zamość - informacje, zabytki.

Historia miasta
Zamość, nazywany Perłą Renesansu, Padwą Północy czy Miastem Arkad, to miasto twierdza, zaprojektowane zgodnie z założeniami idealnego miasta renesansu. Budowa rozpoczęła się w 1580 roku. Jego założycielem był Jan Zamoyski, kanclerz wielki koronny. Projekt zlecił włoskiemu architektowi Bernardo Mornado. Miasto zostało tak zaprojektowane, aby harmonijnie łączyć życie gospodarcze, naukowe i religijne z funkcjami obronnymi czyli zgodnie z założeniami renesansowego miasta idealnego. Ten zachowany od czasu powstania układ urbanistyczny miasta należy do jego największych walorów turystycznych.

Zamość był potężną fortecą z pierścieniem dziewięciometrowej wysokości murów, wzmocnionym siedmioma potężnymi bastionami, fosą i zalewem utworzonym poprzez spiętrzenie rzeki Łabuńki. O skuteczności twierdzy świadczy fakt, że miasto nie zostało nigdy zdobyte przez obce wojska. Zdobyły go jedynie wojska polskie. Działo się to w 1809 roku podczas wojny między Austrią i Księstwem Warszawskim. Twierdza zamojska została odbita z rąk austriackich (po rozbiorach Zamość przypadł Austrii) przez wojska księstwa dzięki dużej pomocy mieszkańców.
Chrzest bojowy twierdza Zamość przeszła w roku 1648, podczas oblężenia przez wojska kozackie dowodzone przez Bohdana Chmielnickiego i Tuhaj-beja. Nie udało się jednak zdobyć twierdzy siłą. Z powodu straty zbyt wielu ludzi Chmielnicki zdecydował się na oblężenie i czekanie. Po otrzymaniu okupu wojska Chmielnickiego odstąpiły od oblężenia. Straty wojsk kozackich szacuje się na 3 tysiące ludzi.
W czasie potopu szwedzkiego Zamość również pozostał niezdobyty. Na przełomie lutego i marca 1656 r. Zamość oblegały wojska szwedzkie, dowodzone przez samego króla Szwecji Karola X Gustawa. Szwedzki ostrzał artylerysjki nie spowodował większych szkód i próbach zdobycia twierdzy oraz po długotrwałym oblężeniu nie Szwedzi zdobyli miasta. Zamość był jedną z trzech twierdz, obok Gdańska i Jasnej Góry, które oparły się wojskom szwedzkim czasie potopu.
W 1813 roku w czasie rosyjskiej kontrofensywy po klęsce Napoleona pod Moskwą miasto było oblegane przez wojska rosyjskie. Po 10 miesiącach walk z wrogiem, głodem i chorobami miasto poddało się. Po kongresie wiedeńskim Zamość znalazł się w granicach zależnego od Rosji Królestwa Kongresowego, stając się twierdzą rządową. W tamtym czasie nastąpiła modernizacja twierdzy. Powstały nowe bramy, rotunda i nadszńce.
Twierdza Zamość była ostatnim punktem oporu w czasie powstania listopadowego. Po powstaniu w skutek szybkiego postępu w technice wojennej znaczenie twierdzy słabło. Decyzję o likwidacji twierdzy podjęto 3 grudnia 1866 r. Likwidacja polegała na wysadzeniu w powietrze większości murów otaczających miasto.

Zabytki Zamościa:

* Katedra (dawniej Kolegiata) pw. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła - patrona rodu Zamoyskich, a także całego miasta. Ufundowana została przez kanclerza Jana Zamoyskiego i wzniesiona niemal całkowicie wg projektu i pod nadzorem architekta Bernarda Moranda w latach 1587 - 1598. Dekoracje sklepień, naw i kaplic zrealizowano po śmierci Jana Zamoyskiego (1605 r.) w latach w 1618-30. W tym czasie Zamość należał do drugiego ordynata Tomasza Zamoyskiego. W kolegiacie miały miejsce uroczystości 'koronacyjne' kolejnych ordynatów, w niej spoczywają po śmierci. Przy katedrze dzwonnica pełniąca również funkcje wieży widokowej.
Na gzymsach zewnętrznej elewacji możemy dostrzec wyryte litery. Są to nie tylko znaki montażowe, ale także symboliczne. Każde z 23 otaczających budowlę przęseł jest oznaczone łacińską literą, które razem tworzą alfabet - od A do Z. Jest to nawiązanie do greckiego pojęcia Alfa i Omega, symbolu Chrystusa.

* Pałac Zamoyskich. Pierwotnie renesansowy (1581-86) z wieżą górującą nad pałacem. Wieża, zw. także altaną, zwieńczoną była attyką, posiadała na szczycie taras, z którego roztaczał się widok na miasto i okolice. Przez ponad 200 lat pałac był siedzibą rodu, mieszkało w nim 12 kolejnych ordynatów. Potem wielokrotnie przebudowywany, aż w 1831 roku gmach całkowicie stracił swój reprezentacyjny charakter. Krótko służył też jako szpital wojskowy. W 1866 r. wprowadziły się tu instytucje sądowe i tak jest do dziś. Obecnie przed pałacem postawiono ogromny pomink ordynata Jana Zamoyskiego, który przywrócił miejscu należyty splendor.

* Synagoga - dawniej bóżnica - została wybudowana w 1620 roku w stylu późnego renesansu na bazie pierwotnego budynku z roku 1603. W połowie XVII wieku od strony południowej i północnej dobudowano niskie babińce.

* Arsenał - Muzeum Barwy i Oręża - pierwotny wzniesiony przez Moranda w latach 1582- 84, był jedną z pierwszych i najszybciej wznoszonych budowli publicznych w mieście. Służył Zamoyskiemu do składowania łupów, trofeów i darów, które przywiózł m.in. z wojny z Moskwą i z innych szczęśliwych wypraw. W muzeum znajduje się kilka dużych makiet miasta z różnych okresów historii twierdzy.

* Ratusz, usytuowany w płn. pierzei Rynku, wyróżnia się wyniosłą bryłą ukoronowaną attyką, wieżą zegarową o wysokości 52 m i szerokimi wachlarzowymi schodami od frontu. Jego bryła powstała w wyniku kilku etapów budowy od XVI do XVIII w. Pod względem stylowym jest niejednorodny, manierystyczno-barokowy budowany w latach: 1591-1600 przez Bernardo Morando i 1639-1651 (Jan Jaroszewicz i Jan Wolff). W latach 1767-70 dobudowano zewnętrzne schody i odwach. Latem w południe rozlega się z wieży hejnał miejski grany tylko na trzy strony świata. Wg legendy Zamoyski, nie lubiący Krakowa, zakazał grania hejnału w jego stronę.

* Gmach dawnej Akademii Zamojskiej - duży piętrowy czworoboczny budynek z dziedzińcem. Istniejący bydynek ufundował II ordynat Tomasz Zamoyski w latach 1639 - 48. Mieściły się tu sale wykładowe, biblioteka, drukarnia oraz mieszkania profesorów i studenckie stancje. Jest to jedna z najstarszych budowli uniwersyteckich w Polsce. Nieznany jest pierwotny układ dzielnicy akademickiej, która była prawdopodobnie równoważna z kolegiatą - obie budowle znajdują się tuż obok pałacu. Utworzenie Akademii przewidywał Jan Zamoyski już w fazie projektowej - stąd jej znaczące umiejscowienie w urbanistycznym układzie miasta. W 1581 roku istniała tu już szkoła kierowana przez filozofa ks. Jana Herbesta. Współorganizatorem Akademii był poeta nadworny Szymon Szymonowicz, który zwerbował z Krakowa 3 pierwszych profesorów. Publiczne ogłoszenie o powstaniu Akademii wydał Zamoyski 5 IV 1594 r. Uroczyste otwarcie uczelni miało miejsce 3 marca 1595 r. W akcie fundacyjnym z 5 VII 1600 r. zawarte są powszechnie znane słowa kanclerza: 'Takie są rzeczpospolite, jakie ich młodzieży chowanie'.
Akademia Zamojska była czwartą wyższą uczelnią w Polsce po po krakowskiej (1364), Lubrańskiego w Poznaniu (1519) i wileńskiej (1578). Jako, że była ona w całości opłacana przez wielkiego kanclerza była symbolem jego potęgi i ogromnych ambicji.

* Kamienice z podcieniami (arkadami) otaczające cały rynek główny. Podcienia wprowadził główny projektant miasta Bernardo Morando. Spotykamy je nie tylko na rynku, ale także przy głównych ulicach miasta. Dawniej wszystkie kamienice były zwieńczone attykami. Do dziś attyki zachowały się na kamienicach w jednej pierzei rynku. Są to tzw. kamienice ormiańskie należące do kupców ormiańskich. Kamienice te posiadają również wspaniałe dekoracje elewacji. Kupców ormiańskich sprowadził Jan Zamoyski 5 lat po rozpoczęciu budowy miasta.
W 2007 roku przywrócono attykę kolejnej kamienicy przy rynku przy zachodiej pierzei. Projekt powstał dzięki pieniądzom ofiarowanym przez miłośniczkę miasta.
W południowej pierzei na uwagę zasługują kamienice: Morandowska II, Szczebrzeska oraz Turobińska zbudowane z początku XVII wieku.
We wschodniej pierzei warto zwórcić uwagę na kamienicę z apteką działającą nieprzerwanie od 400 lat.

* Fortyfikcje, murowane, bastionowe, systemu staro- i nowo-włoskiego powstały w latach 1587-1605 (kończone 1617-1609). Znajdują się w nich bramy: Lubelska nowa (1821-22), Lwowska nowa (1820), Lwowska stara (1599), Szczebrzeska (1603-1605) oraz nadszańce ceglano kamienne neoklasycystyczne. Z pięciu nadszańców do dziś zachowały się dwa.

* Renesansowo-barokowa dawna cerkiew obecnie Kościół pw. św. Mikołaja z XVII wieku

* Barokowy Kościół rektoralny pw. św. Katarzyny z XVII wieku

* Barokowy Kościół Franciszkanów pw. Zwiastowania NMP z XVII wieku

* Infułatka, dom dziekanów zamojskich (XVI/XVII wiek), przy katedrze

* Dawny klasztor Klarysek z XVII wieku (obecnie remontowany na siedzibę szkoły muzycznej)

* 'Centralka' - secesyjny budynek z początku XX wieku

* Jatki żydowskie zbudowane na początku XX wieku. Do dziś pełnią funkcje handlowe

* Budynek mykwy zbudowany w połowie XVIII wieku. Obecnie mieści się tam klub jazzowy Kosz

Powrót do galerii Zamość

Linki: Galeria romantycznych prezentów | Blog Okna | Blog Tobrze