Nad Bugiem od Włodawy po Hrubieszów - informacje, zabytki, przyroda

Przyroda regionu
Na terenie znajdują się dwa ciekawe parki krajobrazowe - Sobiborski Park Krajobrazowy i Strzelecki Parki Krajobrazowy.

Sobiborski Park Krajobrazowy utworzony w 1983 zajmuje powierzchnię 11 165,78 ha. Cechą charakterystyczną parku są rozległe równiny porośnięte lasami, wśród których znajdują się śródleśne, trudnodostępne jeziora i torfowiska. Jeziora są ostoja żółwia błotnego o randze europejskiej. Populację żółwia błotnego zamieszkującą ten teren szacuje się na około 500 osobników dorosłych. Na terenie Parku położonych jest siedem jezior: Orchowe (Księżowskie) - pow. 8,1ha, Wspólne (Spólne, Spilno) - pow. 63,1 ha, Koseniec - pow. 21 ha, Pereszpa (Pereszpa, Perespilno) - pow. 24,3 ha, Brudzieniec - pow. 17,8 ha, Brudno - pow. 40,8 ha, Płotycze - pow. 16,6 ha.
Lasy stanowią ok. 75% obszaru. Dominują tu siedliska boru świeżego z przewagą sosny.
Sobiborski Park Krajobrazowy jest również jedną z ostatnich ostoi cietrzewia na Lubelszczyźnie.

Strzelecki Park Krajobrazowy został utworzony w 1983 roku. Zajmuje powierzchnię 12 026 ha. Celem utworzenia parku jest ochrona zwartego kompleksu Lasów Strzeleckich wraz z fragmentem doliny Bugu. Dzięki swemu naturalnemu charakterowi Strzelecki Park Krajobrazowy stanowi ostoję wielu gatunków zwierząt. Licznie występują tu myszołowy, trzmielojady, jastrzębie, krogulce. Symbolem parku jest orlik krzykliwy, który gnieździ się tutaj w liczbie około 20 par.
W oklicach Hrubieszowa znajdujš jeszcze stanowiska występowania susła perełkowanego, gatunku należšcego do grupy najrzadszych i zagrożonych wyginięciem ssaków na terenie Unii Europejskiej. W okolicach występuje również niezwykle rzadka w Polsce żołna (Merops apiaster).

Miasta i zabytki:
Kodeń
Kodeń to ciekawa miejscowość i warto ją odwiedzić z wielu względów. Jednym z nich jest jej położenie. Można powiedzieć, że zlokalizowana jest niedaleko Terespola i granicy z Białorusią, we wschodniej części woj. lubelskiego. Jednak opis byłby niepełny, gdyby nie dodać do niego Bugu. Ta niezwykła rzeka bowiem, w wielu miejscach mająca jeszcze naturalny charakter, nadaje uroku każdej okolicy, w której się pojawia. Także władze gminy doceniają zalety, jakie zapewnia im Bug i podejmują wszelkie kroki, by ich działalność była przyjazna środowisku. Kodeń jest nawet na trasie Nadbużańskiego Szlaku Przyjaźni, który rozpoczyna się w miejscowości Kózki w woj. mazowieckim, a kończy w Hrubieszowie w Lubelskiem.
Kodeń przez wieki rozwijał się dzięki rodzinie Sapiehów. Obecnie trudno poruszać się po okolicy, żeby nie natknąć się na pozostałości po nich – poczynając od ruin zamku, a kończąc na wykradzionym z Rzymu obrazie w kościele św. Anny. Ten obraz zresztą zapewnia utrzymanie wielu mieszkańcom. Do Sanktuarium Maryjnego z Matką Boską Kodeńską przybywa bowiem tysiące pielgrzymów. Ostatnio i tak ich liczba się trochę zmniejszyła, bo Kodeń stracił pozycję wicelidera - teraz jest na trzecim miejscu pod względem liczby odwiedzających go wiernych (po Jasnej Górze i Licheniu). Aby zrozumieć skalę napływu gości, trzeba, pamiętając, że w miasteczku żyje na stałe ok. 1200 osób, udać się do Kodnia w czasie jednego z odpustów: Zesłanie Ducha św., Matki Bożej Kodeńskiej (2 lipca), Wniebowzięcie NMP (14-15 sierpnia), Narodzenie NMP (7-8 września).
Historia Kodnia zaczyna się od posiadłości rodu Sapiehów. Od XV w. rozwija się obok niej miejscowość, która w 1511 r. otrzymuje prawa miejskie. Przyczynił się do tego Jan Sapieha, marszałek i sekretarz króla Zygmunta I Starego. Władca zezwolił także na budowę zamku w okolicy dopływu Bugu, Kałamanki oraz portu na Bugu. Dzięki temu miasto mogło się bogacić na handlu zbożem spławianym rzeką do Wisły, a dalej do Gdańska.
Wieki XVII i XVIII, to dobry okres dla Kodnia. Był dobrze zarządzany i rozwijał się. W 1631 r. Mikołaj Sapieha, powodowany ówczesnym pojęciem pobożności, przywiózł do miasta ukradziony z Rzymu obraz Matki Bożej z Guadalupe. Aby się zrehabilitować zbudował renesansową bazylikę, do której obecnie przybywają tysiące pielgrzymów.
Po trzecim rozbiorze Polski Kodeń znalazł się w zaborze austriackim. W czasie kampanii napoleońskiej miasto strawił pożar. Cesarz jednak włączył je do Księstwa Warszawskiego, a potem znalazło się w Królestwie Polskim. Podczas powstania styczniowego mieszkańcy brali czynny udział w walkach z wojskami rosyjskimi. Skutkiem była utrata praw miejskich w 1869 r. Po I wojnie św. Kodeń włączono do Polski.
Geneza nazwy:
W czasach, gdy na terenie dzisiejszego Kodnia nie było jeszcze nawet żadnej osady, obóz rozbił tu jeden z książąt litewskich. Następnego dnia czekała go bitwa z nieprzyjacielem. Prosił swojego służącego, żeby go obudził wcześnie rano. Kiedy tylko wstało słońce, usłyszał wołanie brzmiące z ruska: To deń (czyli „to dzień”). Dzięki tak wczesnej pobudce, książę odniósł zwycięstwo. Na pamiątkę nazwał okolicę Todeń, co z czasem przekształciło się w Kodeń.
Zabytki:
* Cerkiew.
Jest jedynym budynkiem, który ocalał z licznych kiedyś zabudowań zamkowych. Ufundował ją ok. 1540 r. Paweł Sapieha, który w późniejszych latach został wojewodą nowogrodzkim. W połowie XVI w. cerkiew była pierwszym w regionie murowanym obiektem sakralnym. Obecnie zaś jest jedną z dwóch murowanych gotyckich cerkwi, jakie ostały się w Polsce. Drugi zabytek znajduje się w Posadzie Rybotyckiej w Przemyskiem.
Cerkiew kodeńska zbudowana jest na planie dziewięciopolowym. Reprezentuje cechy gotyku, ale szczyt i portal ma już wczesnorenesansowy. Dawniej miała charakter obronny.
Wewnątrz warto zwrócić uwagę na sklepienie żebrowo-gwiaździste i ikonę Chrystusa Pantokratora z XVII w. Nad wejściem umieszczona jest płyta nagrobna Jana Sapiehy (o przeniesieniu ciała ojca do zamkowej cerkwi zadecydował Paweł). Informują o tym napisy w języku staroruskim.
Witraże znajdujące się w budynku są współczesne. Cerkiew pełni obecnie funkcje kościoła filjalnego pod wezwaniem św. Ducha.
* Zamek
Budowę zamku rozpoczął w 1513 r. Jan Sapieha. Zezwolił mu na to król Zygmunt I Stary. Kiedy warownia została ukończona, władca nawet raczył odwiedzić w niej lubianego przez siebie sekretarza.
Zamek oddzielało od miasta jezioro, dlatego właściciel zbudował także most zwodzony. W XVII w. wzmocniono budowlę fortyfikacjami ziemnymi, ale nie przeszkodziło to Szwedom w zniszczeniu go. Sapiehowie odbudowali budynek jako pałac w stylu barokowym. W połowie XVIII w. opuścili go jednak, więc zaczął niszczeć. Ostatecznie został rozebrany w okresie międzywojennym. Obecnie, oprócz cerkwi, można zobaczyć jedynie fragmenty murów i resztki umocnień.
Natomiast w otaczającym ruiny starym parku umieszczone są drewniane rzeźby Tadeusza Niewiadomskiego. Ten samouk z Białej Podlaskiej wykonał ok. 100 naturalnej wielkości figur, tworzących Drogę Krzyżową.
* Kościół św. Anny
W XVI w. Mikołaj Sapieha, marszałek wielki litewski, zmienił wyznanie – przeszedł z prawosławia na katolicyzm. Jednak 'najgorliwszym' katolikiem był jego syn, także Mikołaj, zwany przez to Piusem. Powodowany tą swoją pobożnością wykradł nawet z Rzymu obraz. Historia ta brzmi sensacyjnie i doczekała się nawet książkowego omówienia ('Błogosławiona wina' Zofii Kossak-Szczuckiej). A wszystko zaczęło się od choroby Mikołaja pod koniec lat 20. XVII w. Nie pomagali mu lokalni medycy, więc udał się w pielgrzymkę do Rzymu, aby tam modlić się o powrót do zdrowia. Pobyt tam faktycznie mu posłużył. Przed wyjazdem został jeszcze zaproszony do papieskiej kaplicy na nabożeństwo. Zachwycił się wiszącym tam obrazem Madonny z Dzieciątkiem. Kiedy nie udało mu się ani wycyganić obrazu, jako prezentu dla Polski, ani go kupić, postanowił go ukraść. Opłacił sobie pomoc zakrystianina, który umożliwił mu przestępstwo. Sapieha wywiózł obraz i znajdujące się przy nim relikwie do Kodnia. Oczywiście papież Urban VIII domagał się zwrotu swojej własności. Mikołaja obłożono nawet ekskomuniką. Wtedy jednak sprytnie pomógł nuncjuszowi Rzymu w załatwieniu jego spraw w polskim sejmie, a ten w rewanżu wstawił się za nim u papieża. Sapieha został uwolniony od klątwy, a obraz pozostał w Polsce. Jako pokutę nakazano Mikołajowi zbudowanie kościoła w Kodniu
świątynia, która powstała w wyniku tych wydarzeń w latach 30. XVII w., została konsekrowana w 1686 r. Budynek zbudowany jest na rzucie krzyża. Ma wieżę i barokową fasadę, a nakryty jest kopułą. Wewnątrz uwagę zwraca sztukateria w geometryczne wzory, pokrywająca sklepienie. Główny ołtarz, na którym umieszczono słynny obraz, jest barokowy. Pozostałe ołtarze kościoła pochodzą z okresu międzywojnia. śladami po Sapiehach są liczne nagrobki oraz zbiór portretów rodziny, wykonywanych aż do XVIII w.
W 1923 r. kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Obok świątyni znajduje się klasztor oo. Oblatów, którzy opiekują się obrazem.
* Obraz
W początkach chrześcijaństwa św. Łukasz wyrzeźbił figurę Madonny z Dzieciątkiem. Trafiła ona do hiszpańskiej miejscowości Guadalupe. Kilka wieków później papież Grzegorz Wielki zlecił wykonanie obrazu z jej wizerunkiem. Pracę miał wykonać św. Augustyn, opat benedyktyński. Malarskie dzieło, zwane obrazem Matki Boskiej Gregoriańskiej lub z Guadalupe, trafiło do Rzymu, a potem do Kodnia.
W latach 1875-1927 kościół zamieniono na cerkiew prawosławną. Obraz przeniesiono wówczas do klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze.
1660 r. - Madonnę na obrazie 'ubrano' w kwiecistą sukienkę, zrobioną z pozłacanej blachy. 1723 r. - Jan Fryderyk Sapieha, późniejszy kanclerz wielki litewski, doprowadza do koronacji obrazu. Wcześniej w Polsce uhonorowano w ten sposób tylko dwa obrazy: w Częstochowie oraz w Trokach k. Wilna.
* Placencja
Letnią rezydencję nad Bugiem w północnej części Kodnia zbudował w 1715 r. biskup żmudzki, Paweł Franciszek Sapieha. Pałacyk nazwał Placencją dla uczczenia włoskiego miasta o tej nazwie. Całość otoczył ogrodem włoskim. W drugiej połowie XVIII w. budynek został przebudowany przez kolejną właścicielkę, Elżbietę z Branickich Sapieżynę.
Do dziś zachowały się tylko fragmenty Placencji w rozległym starym parku. W piętrowym pałacu z jednym bocznym skrzydłem i kolumnowym portykiem mieści się obecnie placówka charytatywna prowadzona przez braci albertynów.
* Kaplica cmentarna
Barokowa kaplica św. Wawrzyńca, którą można zobaczyć na kodeńskim cmentarzu, powstała na przełomie XVIII i XIX w. Ma kształt rotundy. Obok niej warto zwrócić uwagę na groby z okresu powstania styczniowego (w okolicy rozegrała się bitwa powstańców z wojskami rosyjskimi) oraz nagrobki ziemian z XIX w.

Włodawa:
* Barokowy kościół parafialny p.w. św. Ludwika wraz z klasztorem ojców paulinów o 2-wieżowej fasadzie z lat 1741-1780, arch. Paweł Fontana. Budynek klasztorny 1690-1717.
* Synagoga murowana późnobarokowa (1764). Obok niej znajdują się dwa inne budynki Mała Synagoga i Bejt ha-midrasz.
* 'Czworobok' - budowla o przeznaczeniu handlowym (kramy, jatki) w kształcie kwadratu z dziedzińcem w środku i z dwoma bramami wjazdowymi.
Wart uwagi jest również miejski barokowy układ urbanistyczny.

Horodło
W tej ciekawie położonej miejscowości szczególnie polecamy grodzisko z pozostałościami zamku. Obiekt powstał w wyniku odcięcia głębokš fosą lessowej wierzchowiny, wznoszšcej się 25 metrów nad poziomem Bugu. Dziś zaroœnięty wysokimi drzewami stwarza wrażenie grozy. Gród istaniał tu już w X-XIII wieku i prawdopodobnie było to jeden z Grodów Czerwieńskich. To właśnie na tym zamku w 1413 roku podpisano unię horodelskš.
Na horodelskim rynku warto zwrócić uwagę na kamienny stół, ławę i posąg lwa, które prawdopodobnie pochodzš z horodelskigo zamku.
Przy rynku znajduje się późnobarokowy kościół. Tuż obok na wzgórzu znajduje się drewniana cerkiew.

Hrubieszów
* Cerkiew prawosławna pw. Wniebowzięcia NMP z roku 1873. Cerwkiew zwieńczona jest trzynastoma typowymi cebulastymi kopułami: jedną nad dzwonnicą, pięcioma w tradycyjnym układzie nad centralną częścią nawy głównej, trzema nad każdym ze skrzydeł oraz jedną nad prezbiterium.
* Barokowa plebania z 1746 roku w której urodził się Aleksander Głowacki - Bolesław Prus.
* Dwór Du Chateau - Wzniesiony w 1791 roku. Nazwa dworu pochodzi od nazwiska francuskiego żołnierza armii Napoleona, który osiadł w Hrubieszowie i założył rodzinę.
* Cerkiew greckokatolicka p.w. św. Mikołaja, obecnie kościół rzymskokatolicki. W skład zabytkowego zespołu wchodzi: cerkiew murowana zbudowana w latach 1795-1828, dzwonnica murowana 1868 r., plebania drewniana, pocz. XX w.
* Barokowy kościół i klasztor dominikanów wzniesiony w latach 1736-66. Obecnie w klasztorze mieści się Liceum.

Kryłów
Ruiny zameku Ostrorogów położone na wyspie na Bugu. Zamek został ufundowany przed 1585 rokiem przez Jana Ostroroga. Był potężną twierdzą (świadczą o tym resztki bastionu i lochy pod nim imponujące swoją wielkością oraz pozostałości pozostałych bastionów i zarysy rozległych murów kurtynowych). Pierwszy zamek powstał tu najprawdopodobniej jeszcze w końcu X wieku. Była to konstrukcja drewniana, będąca jedną z warowni Grodów Czerwieńskich. Zamek jest jednym z kilku zaledwie w Polsce usytuowanych na wyspie. Zimą 2006/2007 jeden z mieszkańców Kryłowa podjął szaloną inicjatywę i oczyścił zamek z zarośli, przez co zamek został odsłonięty, łatwiekszy do zwiedzania, a a korzenie wytrzebionych roślin nie niszczą wiekowych murów.

Powrót do galerii Nad Bugiem

Linki: Galeria romantycznych prezentów | Blog Okna | Blog Tobrze